همچون تفسير قرآن كريم ، شرح احاديث نبوى و سيرهء رسول خدا ( ص ) نيز داراى اهميت بوده است . « 1 » 3 - 3 - 5 . جغرافى : وجوب زيارت خانهء خدا يكى از عوامل مهم رونق دانش جغرافى در ميان مسلمانان بوده است . طى مسافتهاى طولانى ميان نقاط دوردست جهان اسلام تا مكهء مكرمه و همين‌طور مدينهء منوره ، جز در سايهء داشتن اطلاعات درست و دقيق جغرافيايى امكان‌پذير نبود و همين عامل جغرافىدانان را بر آن مىداشت تا دربارهء راههاى منتهى به اين دو شهر گرامى به كسب اطلاعات سودمند بپردازند و نياز حاجيان را برآورده سازند . از آن گذشته در نزد برخى از جغرافىدانان مسلمان مكه و مدينه مركز ربع مسكون به شمار مىرفته است . « 2 » 4 - 3 - 5 . هنر و معمارى : ساختن بنايى كه در خور شأن و منزلت حرمين شريفين باشد و نيز نياز ميليونها زايرى را كه همه ساله به سوى آن دو شهر مقدس روى مىآورند برآورده سازد . در انگيزش ذوق هنرى و معمارى مسلمانان تأثيرى بسيار ژرف داشته است . در حالى كه ساخت مسجد در نواحى گوناگون سرزمينهاى اسلامى از هنر و معماريهاى بومى و همجوار تأثيرپذير بوده است ، معمارى حرمين شريفين را بايد حاصل تكامل تجربهء معمارى همهء مسلمانان و بلكه فناورى جهانى شمرد . الگوى اصلى و طرح اوليه مسجد الحرام خانهء كعبه است كه به دست ابراهيم خليل ساخته شد و از آنِ مسجد النبى ، همان چهار ديوارى مربع مستطيلى است كه رسول خدا ( ص ) در آغازين روز حضورشان در مدينه طراحى كردند . اما ديگر عناصر هنر و معمارى اين دو مكان مقدس حاصل ذوق مسلمانانى است كه طى قرنها ، و با قصد تقرب به خداوند نهايت كوشش خود را به كار بسته‌اند .

--> ( 1 ) . از كهن‌ترين آثار تأليف شده دربارهء مكهء مكرمه مىتوان به نوشته‌هاى محمد بن عمر واقدى ( 130 - 207 ه ) ، على بن محمد مدائنى ( 135 - 225 ه ) ، ابوالوليد ازرقى ( درگذشت : حدود 250 ) ، زبير بن به كار ( 172 - 256 ه ) ، عمر بن شبه ( 172 - 256 ه ) و محمد بن اسحاق فاكهى ( درگذشت : حدود 280 ) اشاره كرد . از آثار مربوط به مدينهء منوره نيز مىتوان « تاريخ المدينة المنوره » ابو زيد عمر بن شبه نميرى بصرى ( 173 - 262 ) را نام برد ( 2 ) . كارنامهء اسلام ، ص 76 - 83